Arşiv

  • Temmuz 2020 (10)
  • Haziran 2020 (25)
  • Mayıs 2020 (22)
  • Nisan 2020 (25)
  • Mart 2020 (17)
  • Şubat 2020 (21)
  • Ocak 2020 (26)
  • Aralık 2019 (23)
  • Kasım 2019 (12)
  • Ekim 2019 (13)
  • Eylül 2019 (15)
  • Ağustos 2019 (12)

    Etiketler

    Türkiye’nin neresi büyüyecek?

    Esen Çağlar11 Nisan 2011 - Okunma Sayısı: 5292

     

    Türkiye ekonomisi 2010'da yüzde 8,9 büyüdü. Gerçekten de maşallah dedirten bir oran. Bu oranla 2023'e kadar büyümeye devam etsek milli gelirimiz 2,2 trilyon dolara çıkıyor ve dünyadaki en büyük onuncu ekonomi haline geliyoruz. Böyle devam etsek bugün doğan bir çocuk 50 sene sonra dedesinin 46 katı kadar zengin olabiliyor.

    Ama maalesef böyle devam etmeyeceğiz. Yüzde 8,9'luk büyüme ekonomistler tarafından "fazla ısınmışlık" olarak niteleniyor ve ekonomi yönetimi bir yandan bankaları azarlıyor bir yandan da Merkez Bankası aracılığıyla ekonomiyi "soğutmaya" çalışıyor. 2011 için büyüme oranını Orta Vadeli Program (OVP)'da öngörülen yüzde 4'lük mütevazı düzeylere çekmeyi hedefliyorlar. Yoksa motorun yanma riski var herhalde.

    Bunları makrocular konuşuyorlar. Ben ise yüzde 8,9'luk bir büyümeyi neden üst üste yıllarca sürdüremeyiz, sürdürmek için ise neleri farklı yapmalıyız gibi soruların cevabını daha çok merak ediyorum. Kasım 2010'daki yazımda ekonomik büyümenin aslında şirketlerin büyümesi olacağını anlatmaya çalışmıştım.[1] Bu yazımda da ekonomik büyümenin şehirlerin büyümesi olduğunu anlatmaya çalışayım.  Türkiye'de büyümenin nerede olacağı ciddi şekilde aklıma takılıyor bu aralar. Nerede derken, soyut sektör kavramından çok, mekânsal olarak. Yani Türkiye'de hangi ilçe, hangi il, hangi bölge büyüyecek, büyümenin motoru hangi mekânlar olacak onu merak ediyorum.

    Bu soruyu merak edip araştırmaya çabalayan herkes TÜİK'i yönetenlere büyük minnet duyuyordur bu ülkede(!). TÜİK çok başarılı çalışmalarıyla ekonomik performans ve coğrafya arasındaki ilişkiyi adeta bir hançerle ayırıyor birbirinden. Örneğin, 2001'den beri il bazında milli gelir rakamları yayınlanmıyor. Ama yine de bu veri yokluğu içinde bazı tespitler yapmak mümkün.

    Önce şuradan başlayalım: Ekonomik büyüme mekansal olarak üç farklı biçimde gerçekleşebiliyor. Birincisi yatay olarak. Bir kentin nüfusu büyüyorsa, daha fazla üretim yerlerine ihtiyaç duyuyorsa, o kent giderek daha geniş bir alana yayılıyor. Sanayi ve tarım büyümesi genellikle böyle bir büyüme gerektiriyor. İkincisi ve kısmen daha az gördüğümüz büyüme biçimi ise dikey olarak gerçekleşiyor. Yatay olarak büyümenin önünde engeller varsa, bir kentte binalar giderek daha yüksek hale geliyor, daha fazla ekonomik faaliyet dikey olarak mekanını buluyor. Modern hizmetler sektörünün gelişimi de dikey büyümeyi tetikleyen başlıca unsur olabiliyor. İstanbul'daki Levent-Sarıyer hattı, Ankara'daki Eskişehir yolu aksı, veya son yıllardaki Dubai kentinin gelişimi dikey ekonomik büyümenin örnekleri. Son olarak ise aynı mekan içinde verimlilik artışları sayesinde ekonomik büyüme olabilir. Bir kent, ne yatay olarak ne de dikey olarak büyüyordur ama yaşayanlar yeni beceriler, yeni teknolojiler sayesinde daha fazla üretebiliyorlardır. Gerçek hayatta, ekonomik büyüme işte bu üç unsurun bir karışımı olarak meydana geliyor.

    Türkiye'deki durum nedir diye baktığımızda, TÜİK sayesinde şehirlerin ekonomilerinin zaman içinde nasıl bir gelişim gösterdiğini maalesef göremiyoruz. Ancak bir şehrin ekonomik büyüklüğünü, orada yaşayan nüfusun bir göstergesi olarak kabul edersek, nüfus rakamlarına bakarak bazı tespitler yapabilmek mümkün.

    Birincisi, Türkiye'deki en büyük 20 şehrin, toplam ülke nüfusu içindeki payı 1965'de yüzde 48'ken, 2010'da yüzde 65'e yükselmiş. Yani Türkiye'deki ekonomik faaliyet bu yirmi kentte son 50 yılda yoğunlaşma eğilimi göstermiş. 20. sıradaki Aydın hariç, bu kentlerin hepsinin nüfusu 1 milyonun üzerinde. Dünyada nüfusu 1 milyonun üstünde olan 500 şehir olduğunu düşünürsek, Türkiye'nin dünyanın 500 büyük kenti arasında 20 şehir sokabildiğini da görmüş oluyoruz.

    Buraya kadar her şey normal. İkinci tespit ise çok daha çarpıcı. Aynı resme İstanbul'u ayırıp baktığımızda (Şekil 1), aslında Türkiye'deki büyük 20 şehrin toplam içinden aldıkları payda son 45 sene içinde öyle büyük bir artış görünmüyor. İstanbul'un nüfus içindeki payı ise 1965'deki yüzde 7 düzeyinden, 2010'da yüzde 18'e yükselmiş. Türkiye ekonomisinin son yıllardaki büyüme kaynağı büyük ölçüde İstanbul olmuş.

    Üçüncü tespit ise başka hangi illerin Türkiye içindeki paylarını arttırma noktasında İstanbul'un hızına yaklaştıklarıyla ilgili. Aşağıdaki Tablo 1, en büyük 20 şehrimizin, nüfus hareketlerini özetliyor. En sağdaki sütunda 1980-2010 arasında şehrin, Türkiye'deki payının kaç kat arttığını görebilirsiniz. Rekor 1,7 kat artışla İstanbul'da. İstanbul'a yaklaşanlar ise Antalya (1,60), Kocaeli (1,59) ve Şanlıurfa (1,68). Bu 4 il dışında 6 ilin payı daha yükselmiş (Bursa, Van, Gaziantep, İzmir, Diyarbakır, Mersin). 3 ilin payı aynı kalmış (Hatay, Ankara, Kayseri). 7'sinin ise azalmış (Aydın, Manisa, Kahramanmaraş, Adana, Balıkesir, Konya, Samsun) .

    Bu tabloya bakınca aklıma ilk gelenler şunlar. Antalya'nın büyümesinin arkasındaki temel faktör rahmetli Özal döneminde o bölgenin  "özel ekonomik bölge" ilan edilmesi ve turizm merkezi haline gelmesiyle yakından ilgili. Şanlıurfa'nın büyümesi ise yine eskilerin bir diğer büyük projesi olan Güneydoğu Anadolu Projesi'nin giderek işlevsel hale gelmesiyle ilgili olabilir. Kocaeli'nin büyümesini ise İstanbul'un büyümesinin bir uzantısı olarak ele alsak pek yanılmayız. Diğer birçok ilin büyümesi ise, ekonomik performans kadar, terör sorununa bağlı göçle alakalı olabilir.

    Bunları bir kenara bırakıp, merceği İstanbul'a yaklaştırınca, İstanbul'un da tipik bir yatay büyüme örneği olduğunu açıkça görülüyor. 1965'de ve 1980'de İstanbul'un 17 ilçesi varmış. Bu 17 ilçenin nüfusu 1980'den 2010'a sadece 100 bin kişi artmış. 1980'den 2010'a ise her birinin nüfusu ortalama 600 bin olan 12 ilçe daha İstanbul'a eklenmiş (Tablo 2). Başka bir ifadeyle, son 30 senede, her sene, İstanbul'a Sinop büyüklüğünde (200 bin kişilik) bir parça katılmış.

    Bu İstanbul meselesi apayrı bir tartışma konusu olduğu için bir başka yazıya bırakıyorum. Ancak şimdilik şunları söyleyebilirim. Eğer önümüzdeki dönemde Türkiye'nin büyümesi şehirlerin büyümesi olacak ise, ben artık 1980-2010 döneminde olduğu gibi İstanbul'un büyümenin motoru işlevini yerine getirebileceğini düşünemiyorum. Böyle bir beklenti hem bu güzel kente büyük haksızlık olur, hem de pek gerçekçi olmayabilir. Zira kentin yatay olarak sınırlarına ulaşıldı, dikey olarak büyümesi kentin yapısına büyük zararlar verebilir. Verimlilik açısından ise İstanbul'a gelen her yeni araç şehirdeki yüksek tıkanıklık düzeyinden dolayı verimliği arttırmaz tam tersine düşürür.

    Dolayısıyla Türkiye'nin artık İstanbul dışında yeni ekonomik büyüme merkezleri bulması gerekiyor. Bu ise piyasaları ve şehirleri kendi hallerine bırakmakla değil, ancak Antalya ve Şanlıurfa örneklerinde gördüğümüz gibi büyük projelerle mümkün oluyor. Umarım ekonomi politikaları gündeminde, büyümenin mekansal boyutlarını daha fazla tartışmaya başlarız önümüzdeki dönemde. Eğer bunu yapmazsak, önümüzdeki tek seçenek İstanbul'un göğe doğru yükselmesini beklemek olacak.

     

    Şekil 1: Türkiye'de şehirlerin toplam nüfus içindeki payları: En büyük 10 şehir (İstanbul hariç), İkinci en büyük 10 şehir, İstanbul; 1965, 1980 ve 2010

    En büyük 10 şehir: İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Konya, Antalya, Gaziantep, Şanlıurfa, Mersin

    En büyük ikinci 10 şehir: Kocaeli, Diyarbakır, Hatay, Manisa, Samsun, Kayseri, Balıkesir, Kahramanmaraş, Van, Aydın

    esenbuyume.520px

    Kaynak: TÜİK

     

    Tablo 1: Türkiye'nin en büyük 20 şehrinin nüfusu, Türkiye içindeki payları ve artış hızları (1965, 1980, 2010)



    Nüfus (bin kişi) ve Türkiye içindeki payı

    Şehrin Türkiye nüfusu içindeki payı kaç kat arttı?



    1965 nüfus

    1965 pay

    1980 nüfus

    1980 pay

    2010 nüfus

    2010 pay

    1965-2010

    1965-1980

    1980-2010

    1

    İstanbul

    2293

    7,30%

    4741

    10,60%

    13255

    17,98%

    2,46

    1,45

    1,70

    2

    Ankara

    1644

    5,24%

    2854

    6,38%

    4771

    6,47%

    1,24

    1,22

    1,01

    3

    İzmir

    1234

    3,93%

    1976

    4,42%

    3948

    5,36%

    1,36

    1,12

    1,21

    4

    Bursa

    755

    2,41%

    1148

    2,57%

    2605

    3,53%

    1,47

    1,07

    1,38

    5

    Adana

    902

    2,87%

    1485

    3,32%

    2085

    2,83%

    0,98

    1,16

    0,85

    6

    Konya

    1122

    3,57%

    1562

    3,49%

    2013

    2,73%

    0,76

    0,98

    0,78

    7

    Antalya

    486

    1,55%

    748

    1,67%

    1978

    2,68%

    1,73

    1,08

    1,60

    8

    Gaziantep

    511

    1,63%

    808

    1,81%

    1700

    2,31%

    1,42

    1,11

    1,28

    9

    Şanlıurfa

    450

    1,43%

    602

    1,35%

    1663

    2,26%

    1,57

    0,94

    1,68

    10

    Mersin

    511

    1,63%

    843

    1,88%

    1647

    2,23%

    1,37

    1,16

    1,19

    11

    Kocaeli

    335

    1,07%

    596

    1,33%

    1560

    2,12%

    1,98

    1,25

    1,59

    12

    Diyarbakır

    475

    1,51%

    778

    1,74%

    1528

    2,07%

    1,37

    1,15

    1,19

    13

    Hatay

    506

    1,61%

    856

    1,91%

    1480

    2,01%

    1,25

    1,19

    1,05

    14

    Manisa

    748

    2,38%

    941

    2,10%

    1379

    1,87%

    0,79

    0,88

    0,89

    15

    Samsun

    755

    2,41%

    1008

    2,25%

    1252

    1,70%

    0,71

    0,94

    0,75

    16

    Kayseri

    536

    1,71%

    778

    1,74%

    1234

    1,67%

    0,98

    1,02

    0,96

    17

    Balıkesir

    708

    2,26%

    853

    1,91%

    1152

    1,56%

    0,69

    0,85

    0,82

    18

    Kahramanmaraş

    438

    1,40%

    738

    1,65%

    1044

    1,42%

    1,01

    1,18

    0,86

    19

    Van

    266

    0,85%

    468

    1,05%

    1035

    1,40%

    1,66

    1,23

    1,34

    20

    Aydın

    524

    1,67%

    652

    1,46%

    989

    1,34%

    0,80

    0,87

    0,92


    Türkiye

    31391

    100%

    44736

    100%

    73722

    100%




    Kaynak: TÜİK ve TEPAV hesapları

     

    Tablo 2: Eski ve Yeni İstanbul: İstanbul'un ilçelerinde nüfus hareketleri, bin kişi, (1965, 1980, 2010)



    1965

    1980

    2010




    1965

    1980

    2010

    1

    Adalar

    15

    18

    14


    18

    Büyükçekmece


    182

    2

    Bakırköy

    168

    883

    219


    19

    Kâğıthane

    416

    3

    Beşiktaş

    107

    188

    184


    20

    Küçükçekmece

    696

    4

    Beykoz

    68

    115

    246


    21

    Pendik

    585

    5

    Beyoğlu

    218

    223

    248


    22

    Ümraniye

    603


    Eminönü (Fatih)

    138

    93



    23

    Bayrampaşa

    269

    6

    Çatalca

    62

    89

    62


    24

    Avcılar

    365

    7

    Eyüp

    168

    332

    338


    25

    Bağcılar

    738

    8

    Fatih

    345

    475

    431


    26

    Bahçelievler

    590

    9

    Gaziosmanpaşa

    90

    219

    474


    27

    Güngören

    309

    10

    Kadıköy

    166

    468

    532


    28

    Maltepe

    438

    11

    Kartal

    97

    413

    432


    29

    Sultanbeyli

    291

    12

    Sarıyer

    52

    118

    280



    Yeni İstanbul Toplam

    5482

    13

    Silivri

    35

    53

    138







    14

    Şile

    18

    20

    28







    15

    Şişli

    268

    468

    317







    16

    Üsküdar

    135

    366

    527







    17

    Zeytinburnu

    103

    124

    292








    Eski İstanbul Toplam

    2253

    4665

    4762







    Kaynak:TÜİK

     


    [1] http://www.tepav.org.tr/tr/kose-yazisi-tepav/s/2096

     


    * Esen Çağlar, TEPAV Ekonomi Politikaları Analisti, http://www.tepav.org.tr/tr/ekibimiz/s/25/Esen+Caglar

    Etiketler:
    Yazdır