Türkiye’nin ev sahipliğinde başlayan 31’inci Taraflar Konferansı’nın (COP31) gündeminde COP31 Başkanlığının öne çıkardığı 35×35 hedefi de yer almaktadır. Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar %35’e çıkarmayı öngören bu hedef, iklim değişikliğiyle mücadele açısından yerindedir. Ancak elektrifikasyonun emisyonları ve ithal yakıtlara bağımlılığı ne ölçüde azaltacağı, elektriğin nasıl üretildiğine ve hangi fosil yakıt kullanımının yerini aldığına bağlıdır.
2023-2025 arasında Türkiye’de kömürün elektrik üretimindeki payı gerilerken kömürden üretilen elektrik, 118 TWh’tan 121,4 TWh’a yükselmiştir. 2025’te Türkiye’de üretilen elektriğin yaklaşık %35’i kömürden sağlanmıştır. Bu tablo, Türkiye’nin 2035 elektrifikasyon hedefini kömürden adil çıkış takvimiyle birlikte ele alması gerektiğini göstermektedir.
Bu nedenle Millî Enerji 2040 vizyonundaki yenilenebilir enerji, şebeke ve depolama yatırımları, kömürlü üretimin ne kadar azalacağını ve hangi santrallerin ne zaman devreden çıkacağını gösteren bir programla tamamlanmalıdır. Bu doğrultuda aşağıdaki adımları öneriyoruz.
Kömürden çıkış takvimi ilan edilmeli, adil geçiş hazırlıkları kapanıştan önce başlamalıdır. Santrallerin kapanış sırası belirlenirken kritik saatlerde arz yeterliliği ve bölgesel istihdam gözetilmelidir. Çalışanlar, sendikalar, belediyeler ve yerel paydaşlar takvim kesinleşmeden planlamaya katılmalıdır. Her havza için gelir ve sosyal güvenlik haklarını, yeni istihdam olanaklarını ve saha rehabilitasyonunu kapsayan bütçeli bir plan hazırlanmalıdır.
Kömür destekleri çıkış takvimiyle uyumlu hâle getirilmelidir. Alım garantileri takvime göre sonlandırılmalı ve yeni kömür yatırımları için uzun vadeli kamu yükümlülükleri üstlenilmemelidir. Arz güvenliği için gerekli olduğu gösterilen kapasite desteği, süre ve performans koşullarına bağlanmalıdır. Destekler, Emisyon Ticaret Sistemi ve yeşil taksonomiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yüzde 35 hedefi sektörel fosil yakıt ikamesine bağlanmalıdır. Binalar, sanayi, ulaşım ve tarımda hangi yakıtın ne kadar azaltılacağı, şebeke bağlantı ihtiyaçları ve finansman araçlarıyla birlikte açıklanmalıdır. Yeni faaliyetlerden doğan elektrik talebi ile fosil yakıtın yerini alan talep ayrı gösterilmeli, sanayinin düşük karbonlu elektriğe erişimi güçlendirilmelidir.
Üretim, iletim ve dağıtım yatırımları üç Rio Sözleşmesi birlikte gözetilerek planlanmalıdır. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ve Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi’nin amaçları yer ve güzergâh seçimine yansıtılmalıdır. Alternatifler, emisyon azaltımına katkıları ve biyolojik çeşitlilik, arazi kullanımı ve arazi bozulumuna etkileri bakımından karşılaştırılmalıdır.
2035 ve 2040 hedeflerinin 2053 net sıfıra katkısı ölçülebilir olmalıdır. Kurulu güç, üretim ve yakıt tüketimi projeksiyonları, karşılaştırılabilir mutlak emisyon verileriyle birlikte yayımlanmalıdır. Millî Enerji 2040’taki %40 azaltımın referansı ve kapsamı açıklanmalı, ilerleme kömürlü üretim, şebekenin karbon yoğunluğu, hane faturaları ve bölgesel istihdam üzerinden izlenmelidir.
*Bu belge İklim Değişikliği Çalışma Grubu tarafından hazırlanmıştır.
