Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı’nın (TEPAV) Türkiye’de yoksulluğun seyrini inceleyen serisinin dördüncü çalışması, “Yoksulluk Miras Kalmasın: Türkiye’de Çocuk Yoksulluğu ve Doğum Yardımı” başlığıyla yayımlandı. Çalışmada, çocuk yoksulluğunun yıllar içindeki seyri, hangi hanelerde ve bölgelerde yoğunlaştığı ve kuşaklar arasında nasıl aktarıldığı TÜİK ve OECD mikro verileri üzerinden incelendi.
TÜİK’in resmî tanımına göre 2025 yılında 0-17 yaş grubundaki çocukların yüzde 31’i, yaklaşık 6,7 milyon çocuk, yoksulluk sınırının altında kaldı. Toplam nüfusta yüzde 20,6 olan yoksulluk oranı, çocuklarda yüzde 31’e ulaştı. Çocuk yoksulluğu 2014-2025 döneminin her yılında yüzde 30,2 ile yüzde 32,7 arasında seyretti. Gelir hesabından kira karşılığı çıkarıldığında veya gelir kişi başına hesaplandığında da çocuklar, yoksulluk oranının en yüksek olduğu yaş grubu olmayı sürdürdü.
Çocuklu hanelerde yoksulluktan çıkış daha zor
Çalışmada, çocuklu hanelerde yoksulluktan çıkışın daha güç olduğu görüldü. Dört yıl boyunca aynı hanede yaşayan, ilk yılında yoksul olan ve hanesinde 62 yaş ve üzerinde kimse bulunmayan kişiler incelendiğinde, dört yıl boyunca çocuk bulunmayan hanelerde yaşayanların yüzde 60,9’u son yılda yoksulluk eşiğinin üzerine çıktı. Bu oran, çocuk sayısı değişmeyen hanelerde yüzde 38,2, dönem içinde çocuk sayısı artan hanelerde ise yüzde 29 oldu. Ayrıca 0-14 yaş grubundaki çocukların yüzde 22,6’sının sürekli yoksul olduğu belirlendi.
Eurostat verilerine göre yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altındaki çocukların oranı Türkiye’de yüzde 37,6, AB-27 ortalamasında ise yüzde 24,3 oldu. Türkiye, Eurostat’ın 2025 verilerini yayımladığı 31 ülke arasında Arnavutluk’un ardından ikinci sırada yer aldı. Türkiye’de 2024 yılında 16 yaş altındaki çocukların yüzde 23’ü maddi nedenlerle okul gezilerine ve etkinliklerine katılamazken AB-27’de bu oran yüzde 4,5 düzeyinde kaldı.
Dört ve daha fazla çocuklu hanelerde yoksulluk yüzde 64
Çocuk yoksulluğu, hanedeki çocuk sayısına göre önemli farklılıklar gösterdi. Dört veya daha fazla çocuklu hanelerde yaşayan çocukların yüzde 64’ü yoksulluk sınırının altında kaldı. Bu hanelerde yaşayan bir çocuğun yoksul olma olasılığı, tek çocuklu hanelerde yaşayanlara göre 54 puan daha yüksek hesaplandı.
Hanelerin yaşadığı alt bölge, yetişkin ve çalışan sayısı, hane reisinin eğitim düzeyi ve konut özellikleri gibi etkenler dikkate alındığında da çocuk sayısına bağlı fark devam etti. Aynı alt bölgede yaşayan ve benzer özelliklere sahip haneler karşılaştırıldığında, dört veya daha fazla çocuklu haneler ile tek çocuklu haneler arasındaki yoksulluk olasılığı farkı 28,7 puan oldu.
Bölgesel karşılaştırmada da büyük farklılıklar görüldü. 2024 ve 2025 verilerinin birlikte değerlendirildiği çalışmada çocuk yoksulluğu oranı Güneydoğu Anadolu’da yüzde 62,1, İstanbul’da ise yüzde 14,2 olarak hesaplandı. Türkiye’deki çocukların yüzde 16,4’ü Güneydoğu Anadolu’da yaşarken yoksul çocukların yüzde 32,4’ü bu bölgede yer aldı.
Çocuk ve aile yardımlarının etkisi 0,6 puanda kaldı
Sosyal transferlerin tamamı çocuk yoksulluğu oranını 7,2 puan azaltırken bu etkinin büyük bölümü emekli ve ölüm aylıklarından kaynaklandı. Doğrudan çocuklara ve ailelere yönelik yardımların yoksulluğu azaltıcı etkisi ise 0,6 puanda kaldı.
Emekli ve ölüm aylıkları dışındaki sosyal transferler, çocuk yoksulluğunu AB-27 ülkelerinde 13,1 puan, Türkiye’de ise 2,6 puan azalttı. Böylece Türkiye’de emekli ve ölüm aylıkları dışındaki sosyal desteklerin çocuk yoksulluğu üzerindeki etkisi AB ortalamasının oldukça altında kaldı.
Çocuk başına eğitim harcamasında büyük fark
Gelir grupları arasındaki eşitsizlik, ailelerin çocuklarına ayırabildiği kaynaklarda daha belirgin hâle geldi. En yüksek gelirli beşte birlik gruptaki hanelerin çocuk başına çocuğa özgü harcamaları, en düşük gelirli grubun 19,4 katına ulaştı. Aynı grupların genel tüketim harcamaları arasındaki fark ise 5,4 kat oldu.
Özellikle eğitim ve bakım harcamalarında fark daha da açıldı. En yüksek gelirli grup, çocuk başına okul öncesi eğitime en düşük gelirli grubun 54,3 katı, özel derse ise 56,8 katı harcama yaptı. Çocukların yüzde 13,6’sının yaşadığı en yüksek gelirli grup, çocuklu hanelerin toplam eğitim harcamalarının yüzde 71,5’ini gerçekleştirdi.
Eğitimdeki eşitsizlikler öğrenci başarılarına ve eğitime devam oranlarına da yansıdı. PISA verilerine göre sosyoekonomik durumu en iyi ve en kötü çeyrekte yer alan öğrenciler arasındaki matematik puanı farkı, 2018’de 75 puanken 2025’te 95,6 puana çıktı. PISA 2022 sonuçlarında öğrencilerin yüzde 19,3’ü, maddi imkânsızlıklar nedeniyle haftada en az bir kez yemek yiyemediğini belirtti.
Eğitime devam oranı, 15-17 yaş grubundaki yoksul hanelerde yüzde 77,3, yoksul olmayan hanelerde ise yüzde 88,9 oldu. TÜİK’in 2023 verilerine göre çocukluğunda ailesinin maddi durumu çok kötü olan yetişkinlerin yüzde 24,4’ü en düşük gelirli beşte birlik grupta yer aldı. Çocukluğunda ailesinin maddi durumu çok iyi olanlarda bu oran yüzde 8,4’te kaldı.
Doğum yardımının kapsamı ve etkisi
Çalışmada, 2025 yılında aylık ödeme sistemine dönüştürülen doğum yardımının çocuk yoksulluğu üzerindeki olası etkileri hane düzeyinde yapılan bir simülasyonla değerlendirildi.
Gelir şartı aranmaksızın sağlanan doğum yardımının tam kapsama ulaşması durumunda toplam harcamanın yüzde 44’ünün en düşük gelirli beşte birlik gruba yönelmesi öngörüldü. Ancak yardım tutarları uygulamanın yürürlüğe girmesinden bu yana artırılmadı. Aylık 5.000 TL tutarındaki ödemenin 2025 fiyatlarıyla değeri bir yıl içinde 3.797 TL’ye geriledi.
Mevcut uygulamada ailenin ilk çocuğu ile beş yaşındaki çocuklar düzenli ödeme kapsamı dışında kaldı. Çalışmaya göre 0-4 yaş grubundaki yoksul çocukların yüzde 20’si, yalnızca ailenin ilk çocuğu oldukları için bu ödemeden yararlanamadı.
Tamamlayıcı çocuk yardımıyla yoksulluk yüzde 26,9’a düşebilir
Notta, doğum yardımı tutarlarının her yıl yoksulluk eşiğindeki artış ile tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) artıştan hangisi yüksekse o oranda güncellenmesi önerildi. Ayrıca 0-5 yaş grubundaki her çocuğu kapsayacak tamamlayıcı bir çocuk yardımı oluşturulması gerektiği belirtildi.
Yapılan simülasyona göre 2026 fiyatlarıyla aylık 1.776 TL tutarındaki tamamlayıcı çocuk yardımının maliyeti, gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 0,16’sı olarak hesaplandı. Bu yardımın, mevcut doğum yardımına ek olarak çocuk yoksulluğunu 1,9 puan azaltabileceği öngörüldü. İki yardımın birlikte tam kapsama ulaşması durumunda çocuk yoksulluğu oranının yüzde 31’den yüzde 26,9’a gerileyebileceği belirtildi.
Çalışmada, nakit yardımların yanı sıra çocukların eğitim ve beslenme koşullarını iyileştirmeye yönelik önerilere de yer verildi. Bu kapsamda yoksul hanelerdeki bütün öğrencilere okulda öğle yemeği sağlanması, okul öncesi eğitimde katkı payı muafiyetinin yoksul hanelerin 3-5 yaş grubundaki bütün çocuklarına başvuru şartı olmadan uygulanması ve şartlı eğitim yardımı alan hanelerin çocuklarının yükseköğretim burslarında öncelikli gruplar arasına alınması önerildi.
Notta ayrıca Orta Vadeli Programlarda çocuk yoksulluğunun azaltılmasına yönelik sayısal bir hedef bulunmadığına dikkat çekildi.
Değerlendirme notuna buradan ulaşabilirsiniz.
